Biraz para yatırırım, değerlenir, geleceğimi kurtarırım” düşüncesiyle hareket eden binlerce, hatta milyonlarca insan oldu.
Kimileri kazandı, kimileri kaybetti.
Ancak bugün geldiğimiz noktada özellikle küçük yatırımcı açısından üzerinde ciddi şekilde düşünülmesi gereken bir tabloyla karşı karşıyayız.
Ben bir gazeteci olarak yaklaşık bir yıldır çevremde bu piyasaya giren insanların yaşadıklarını daha yakından gözlemliyorum. Vatandaşlarla konuşuyor, onların anlattıklarını dinliyorum.
Ve gördüğüm tablo beni ciddi anlamda düşündürüyor.
Çünkü mesele artık yalnızca “yatırım yaptım, fiyat düştü” meselesi değildir.
Bazı insanlar birikimlerini kaybetti.
Bazıları borçlandı.
Bazıları otomobilini sattı.
Bazıları evini satmayı veya başka varlıklarını nakde çevirmeyi göze aldı.
Kimi vatandaş ise yıllarca biriktirdiği parasını birkaç ay içerisinde eridiğini görmenin psikolojik yüküyle karşı karşıya kaldı.
Bunların tamamının kamuoyuna yansıdığını söylemek de mümkün değil.
Bir zamanlar umut, şimdi büyük risk
Kripto para piyasasının en büyük özelliği aynı zamanda en büyük tehlikesidir:
Çok kısa sürede çok büyük fiyat hareketleri yaşanabilmesi.
Bir varlık kısa sürede katlanabiliyor.
Ama aynı hızla değer de kaybedebiliyor.
Özellikle sosyal medya üzerinden “şu coin uçacak”, “bu token yükselecek”, “buradan büyük kazanç gelecek” şeklindeki paylaşımlar, yatırım konusunda yeterli bilgiye sahip olmayan vatandaşları etkileyebiliyor.
İnsanların önemli bir bölümü, projenin ne olduğunu, şirketin veya ekibin kim olduğunu, token ekonomisini, likiditesini, piyasadaki işlem hacmini ve risklerini araştırmadan yalnızca fiyatın yükseleceği düşüncesiyle hareket edebiliyor.
İşte asıl tehlike burada başlıyor.
8 liradan 1 liraya düşen yatırım ne anlatıyor?
Bugün bazı kripto varlıkların geçmişteki fiyatlarıyla bugünkü değerleri arasında çok büyük farklar bulunduğunu görüyoruz.
Örneğin geçmişte 8 lira seviyelerinde işlem gören bir kripto varlığın 1 lira seviyelerine, hatta çok daha aşağılarına gerilemesi, yatırımcı açısından yüzde 80-90'lara varabilen kayıplar anlamına gelebiliyor.
Burada vatandaşın kendisine sorması gereken soru şudur:
“Ben gerçekten yatırım mı yaptım, yoksa yalnızca fiyatın yükseleceği umuduyla mı hareket ettim?”
Çünkü kripto para piyasasında kazanç ihtimali kadar, hatta bazı varlıklarda çok daha yüksek oranda kayıp ihtimali de bulunmaktadır.
Şanlıurfa'da da bu tabloyu görüyoruz
Şanlıurfa'da vatandaşlarla yaptığımız görüşmelerde kripto para nedeniyle ciddi miktarlarda para kaybeden insanlara rastlıyoruz.
Bir dönem kripto para üzerine sohbetlerin yapıldığı, insanların birbirlerine yatırım tavsiyeleri verdiği ortamlar oluştu.
Hatta kripto para üzerine faaliyet gösteren veya bu alanda insanların bir araya geldiği işletmelerin açıldığı dönemlere de tanıklık ettik.
Fakat piyasa düşmeye başladığında aynı insanların önemli bir bölümünün sessizliğe büründüğünü gördük.
Çünkü kazanç anlatılırken herkes konuşuyor.
Kayıp yaşandığında ise çoğu insan susuyor.
İflas ettiğini söylemek istemiyor.
Borçlandığını ailesine anlatamıyor.
Evini veya arabasını sattığını çevresine açıklamaktan çekiniyor.
Böyle olunca gerçek mağduriyetin boyutu kamuoyuna tam olarak yansımıyor.
Fon krizlerinden ders çıkarmalıyız
Türkiye geçmişte çeşitli yatırım ve finansal mağduriyet örnekleri yaşadı.
Bu nedenle bugün kripto para piyasasında yaşanan gelişmelere yalnızca “vatandaş kendi parasını yatırdı, kendi riski” anlayışıyla bakılmaması gerektiğini düşünüyorum.
Burada devletin görevi vatandaşın yerine yatırım yapmak değildir.
Ancak vatandaşın finansal olarak korunması, piyasaların şeffaf olması, manipülasyon iddialarının araştırılması ve suç teşkil eden işlemler varsa bunların ortaya çıkarılması son derece önemlidir.
Bir vatandaşın parasını kaybetmesi ile bir kişinin veya grubun hileli şekilde insanların parasını ele geçirmesi aynı şey değildir.
İkisini birbirinden ayırmak gerekir.
Bu nedenle kripto para piyasasında ciddi mağduriyet iddiaları varsa bunların somut veriler üzerinden araştırılması gerekir.
Kim, hangi platformda, hangi yöntemle para toplamış?
Hangi varlık neden yükselmiş?
Neden bir anda düşmüş?
Piyasada manipülasyon olmuş mu?
Vatandaşlara gerçeğe aykırı kazanç vaatleri verilmiş mi?
Sosyal medya üzerinden insanlara yönlendirme yapılmış mı?
Varsa mağdurların kayıpları ne kadar?
Bütün bu soruların cevaplarının ortaya konulması gerekiyor.
“Bir gecede zengin olacağım” düşüncesi tehlikelidir
Gazetecilik hayatım boyunca çok farklı hikâyeler dinledim.
Kolay para kazanma vaadi, insanın en zayıf noktalarından birine dokunur.
“Param kısa sürede ikiye katlanacak.”
“Bu fırsat kaçmaz.”
“Biraz daha beklersem zararımı çıkarırım.”
İşte insanı daha büyük risklere sürükleyen düşünceler bunlardır.
Bir vatandaş zarar ettikten sonra çoğu zaman yaptığı ilk hata, zararını kurtarmak için daha fazla para yatırmaktır.
Sonra daha fazla kayıp gelir.
Ardından borçlanma başlar.
Böylece küçük bir yatırım kararı, ailenin ekonomik düzenini etkileyen büyük bir probleme dönüşebilir.
Devlet daha fazla şeffaflık sağlamalı
Benim burada çağrım herhangi bir yatırım aracını yasaklamak veya vatandaşın yatırım tercihine müdahale etmek değildir.
Çağrım açıktır:
Vatandaşın parasının nasıl ve nereye gittiği daha şeffaf olmalıdır.
Kripto para piyasasında faaliyet gösteren platformlar, projeler ve aracılar konusunda vatandaşın anlayabileceği açık ve güvenilir bilgilendirme mekanizmaları oluşturulmalıdır.
Manipülasyon varsa ortaya çıkarılmalıdır.
Dolandırıcılık varsa üzerine gidilmelidir.
Suç yoksa da vatandaşın riskleri açıkça anlatılmalıdır.
Çünkü finansal okuryazarlık yalnızca ekonomistlerin veya bankacıların işi değildir.
Bugün cebinde birkaç bin lirası olan vatandaşın da finansal bilgiye ihtiyacı vardır.
Vatandaşlara benim çağrım
Buradan özellikle küçük yatırımcıya sesleniyorum:
Borç para ile kripto para almayın.
Evinizin, arabanızın veya ailenizin temel ihtiyaçları için ayırdığınız parayı yüksek riskli varlıklara yatırmayın.
Sosyal medyada “kesin yükselecek” denilen hiçbir yatırım aracına yalnızca bu sözlere güvenerek para yatırmayın.
Bir yatırım aracını anlamıyorsanız, sırf başkaları kazanıyor diye yatırım yapmayın.
Ve en önemlisi:
Kaybetmeyi göze alamayacağınız parayı yüksek riskli bir piyasaya sokmayın.
Altın, döviz veya diğer yatırım araçlarının da risksiz olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Hiçbir yatırım aracında “kesin kazanç” garantisi yoktur.
Bu nedenle vatandaşın kendi risk durumunu, gelirini ve ihtiyaçlarını dikkate alarak hareket etmesi gerekir.
Asıl mesele para değil, insan hayatıdır
Kripto para tartışmasını yalnızca grafikler üzerinden yaparsak en önemli noktayı kaçırırız.
Grafikte kırmızı bir mum görürüz.
Ama o kırmızı mumun arkasında bir insan olabilir.
Bir baba olabilir.
Bir anne olabilir.
Çocuğunun geleceği için para biriktiren bir aile olabilir.
Yıllarca çalışan bir esnaf olabilir.
Emekli maaşından artırdığı parayı değerlendirmek isteyen bir vatandaş olabilir.
Bu nedenle finansal piyasalardaki her büyük kaybın arkasında yalnızca rakamlar yoktur.
İnsanların hayatları vardır.
Son dönemde kripto para nedeniyle ağır ekonomik sıkıntıya düştüğünü anlatan vatandaşlarla karşılaşmamız, bu konunun daha fazla araştırılması gerektiğini gösteriyor.
Kamuoyuna yansımayan mağduriyetler varsa bunların da ortaya çıkarılması gerekir.
İnsanların yaşadığı ekonomik sıkıntılar, ailelerin dağılan düzenleri ve kaybedilen yılların emeği görmezden gelinmemelidir.
Ben İbrahim Uygur olarak buradan bir kez daha çağrıda bulunuyorum:
Kolay para kazanma hayaliyle hayatınız boyunca biriktirdiğiniz paranızı riske atmayın.
Çünkü para kaybedilebilir.
Ama kaybedilen yılları, aile huzurunu ve hayatın geri kalanında oluşan güven duygusunu geri kazanmak her zaman mümkün olmayabilir.
Kripto para piyasası elbette tartışılmaya, araştırılmaya ve düzenlenmeye devam edecektir.
Fakat vatandaşın yapması gereken ilk şey, “Ne kadar kazanırım?” sorusundan önce,
“Ne kadar kaybedebilirim?”
Sorusunu sormaktır.
Çünkü gerçek yatırım bilinci, kazancı hesaplamakla değil, riski anlamakla başlar.
İbrahim UygurG azeteci-Yazar